Osteoporoza – przyczyny, objawy, diagnostyka, leczenie

Szkielet dorosłego człowieka zbudowany jest z 206 kości, które wspólnie stanowią rusztowanie dla ciała. Jedną z poważnych chorób dotyczących tego układu jest osteoporoza. Schorzenie to prowadzi do obniżenia gęstości kości i w konsekwencji podatności na złamania. Dowiedz się więcej na ten temat!

Czym właściwie jest osteoporoza?

Czym właściwie jest osteoporoza?

Kościec, inaczej układ szkieletowy lub kostny, składa się z 206 kości u osób dorosłych, ok. 270 u noworodków i aż 356 u nastolatków. Kości są żywą tkanką, zbudowaną ze składników organicznych, takich jak np. kolagen i elastyna, a także nieorganicznych – soli mineralnych, m.in. wapnia, fosforu, magnezu.

Składniki organiczne zapewniają kościom względną elastyczność i stanowią ok. 25% masy. Natomiast elementy mineralne zapewniają kościom gęstość, twardość i wytrzymałość mechaniczną – stanowią 60-70% masy. Pozostałymi składnikami są komórki, czyli osteoblasty, osteocyty i osteoklasty.

Taki skład kości sprawia, że układ szkieletowy jest mocny i wytrzymały. Zdarza się jednak, że dochodzi do zmiany proporcji składu kości. Wraz z wiekiem, a także pod wpływem czynników środowiskowych i niektórych chorób może dochodzić do zmniejszenia ilości soli mineralnych (demineralizacji) i spadku ilości włókien kolagenowych i elastynowych. Wówczas kształt kości nie ulega zmianie, ale ich gęstość już tak.

Osteoporoza to choroba, w której przebiegu dochodzi do zaburzeń w strukturze, a także w budowie chemicznej tkanki kostnej. Schorzenie powoduje zmniejszenie gęstości kości, przez co stają się one kruche, coraz mniej wytrzymałe i w konsekwencji podatne na złamania.

U kogo najczęściej występuje osteoporoza?

U kogo najczęściej występuje osteoporoza?

Choroba ta może rozwinąć się u osób w każdym wieku. Jednak jej prawdopodobieństwo zdecydowanie wzrasta wraz z upływem lat. Na zachorowanie najbardziej narażone są kobiety w wieku okołomenopauzalnym oraz osoby starsze obu płci. W przypadku kobiet w wieku 40-50 lat częstość zachorowań szacunkowo jest nawet pięciokrotnie wyższa w porównaniu do mężczyzn. Natomiast u osób w podeszłym wieku (po 75. roku życia), kobiety chorują dwukrotnie częściej. Jest to również schorzenie często występujące – może dotyczyć nawet co trzeciej kobiety po menopauzie. Ponadto choroba częściej dotyczy osób rasy białej i żółtej. Stosunkowo rzadko diagnozuje się rozwój osteoporozy u osób młodych, ale zdarzają się również takie przypadki, co obejmuje także dzieci.

Rodzaje tej choroby kości - osteoporoza pierwotna i wtórna

Rodzaje tej choroby kości – osteoporoza pierwotna i wtórna

Osteoporoza pierwotna jest następstwem nieuniknionych, postępujących procesów starzenia się organizmu. Zmiany w strukturach kości są naturalne u osób starszych. Warto jednak pamiętać, że istnieje wiele czynników przyspieszających degradację kości, dlatego starszy wiek nie oznacza, że każdy musi cierpieć na to schorzenie.

Z kolei wtórna osteoporoza może wystąpić w każdym wieku, jako następstwo innych schorzeń ogólnoustrojowych, przyjmowania niektórych leków, a także niewłaściwego stylu życia.

Osteoporoza – objawy początkowe i późniejsze 

Osteoporoza – objawy początkowe i późniejsze

Choroba ta bywa określana “cichą złodziejką kości” – nie bez powodu, ponieważ początkowo nie daje żadnych zauważalnych objawów. Z czasem postępująca utrata masy kostnej może skutkować raczej łagodnymi, ale przewlekłymi bólami pleców. Dolegliwości takie spowodowane są kompresją i spłaszczeniem kręgów kręgosłupa, a także obniżeniem wzrostu i powstawaniem garbu (zwłaszcza w górnym odcinku pleców). Objaw w postaci dolegliwości bólowych pleców jest niespecyficzny. Większość osób uskarża się na bóle kręgosłupa, dlatego pierwsze objawy osteoporozy bywają bagatelizowane i przypisywane ciężkiej pracy lub siedzącemu trybowi życia.

W miarę postępu schorzenia kręgi stają się szczególnie narażone na złamania kompresyjne, czyli zgnieceniowe. Wówczas zwykle pojawia się nagły, ostry ból. Ryzyko złamania dotyczy także innych kości, zwłaszcza w obrębie nadgarstka, kości przedramienia i końca bliższego kości udowej.

Naturalne jest, że mocne uderzenie z oporem, np. w następstwie wypadku, prowadzi do złamania kości. Jednak u osób z zaawansowaną osteoporozą wystarcza pozornie niegroźny uraz, np. upadek z wysokości własnej (potknięcie) czy uderzenie niewielką siłą. W miarę postępu choroby ryzyko wystąpienia złamania znacznie wzrasta. Powodem może być nagły ruch kończyną, czy skręt tułowia. Znane są też przypadki złamania kości, szczególnie złamania kompresyjne kręgosłupa, w wyniku kaszlu i kichania.

Osteoporoza – przyczyny niszczenia kości 

Osteoporoza – przyczyny niszczenia kości

Elementy mineralne ulegają stałej wymianie, czyli zostają uwalniane z kośćca i ponownie wbudowywane. Przykładem jest wapń, który magazynuje się w kościach i może być z nich pobierany przy niedoborach. Naturalnie masa kostna powiększa się do ok. 30. roku życia. Po tym czasie soli mineralnych stopniowo ubywa. Spowalnia też proces metaboliczny, co skutkuje niższą zawartością składników zapewniających tkankom elastyczność.

Spadek stężenia minerałów drastycznie spada u kobiet po menopauzie, ponieważ okres ten związany jest ze zmniejszeniem produkcji estrogenów – hormony te “chronią” kości przed utratą gęstości. Natomiast w przypadku mężczyzn do spadku stężenia hormonów płciowych, głównie testosteronu, zwykle dochodzi przynajmniej dekadę później w porównaniu do wahań u kobiet. Prawdopodobnie dlatego osteoporoza dotyczy głównie płci żeńskiej.

Natomiast za wtórną osteoporozę mogą odpowiadać nieprawidłowości zachodzące w organizmie pod wpływem innych schorzeń ogólnoustrojowych.

Rozwój schorzenia a styl życia i inne choroby – czynniki ryzyka 

Rozwój schorzenia a styl życia i inne choroby – czynniki ryzyka

Do zaburzeń hormonalnych dochodzi także u kobiet, którym z przyczyn chorobowych usunięto jajniki. Wówczas spadek estrogenów występuje wcześniej, a to predysponuje do rozwoju osteoporozy. Zwiększone ryzyko wystąpienia osteoporozy może mieć również związek z predyspozycjami genetycznymi.

Ponadto wymienia się następujące czynniki zwiększające ryzyko osteoporozy:

• niska masa ciała – choroba częściej rozwija się u kobiet bardzo szczupłych;
• palenie papierosów;
• niezdrowa dieta, uboga w składniki mineralne ważne dla kośćca – zwłaszcza niska podaż wapnia, niedobór witaminy D i białka;
• brak aktywności fizycznej;
• wysokie spożycie kawy;
• niedostateczna ekspozycja na promienie słoneczne potrzebne do syntezy witaminy D;
• choroby wymuszające długotrwałe pozostawanie w pozycji leżącej, co osłabia układ kostny i mięśniowy;
• cukrzyca;
• reumatoidalne i zesztywniające zapalenie stawów;
• choroba Addisona;
• niedoczynność tarczycy i nadczynność przytarczyc;
• choroby układu pokarmowego, zwłaszcza zespoły złego wchłaniania, np. celiakia, stany po resekcji (zmniejszeniu) żołądka i wymagające żywienia pozajelitowego;
• akromegalia;
• choroby nerek i wątroby;
• mukowiscydoza;
• przewlekła obturacyjna choroba płuc;
• przeszczep narządów;
• choroby szpiku kostnego;
• stany depresyjne;
• jadłowstręt;
• długotrwałe przyjmowanie niektórych leków, zwłaszcza z grupy glikokortykosteroidów, hormonów tarczycy, inhibitorów pompy protonowej.

Czy jest to groźne schorzenie? 

Czy jest to groźne schorzenie?

Niestety osteoporoza jest schorzeniem przewlekłym, postępującym i wyniszczającym. Sam fakt wystąpienia choroby i osłabienia kości nie zagraża życiu pacjenta, jednak bez odpowiedniego postępowania może dochodzić do złamań i związanych z nimi powikłań.

Osoby po przebytych, poważnych złamaniach obejmujących kości długie w części przypadków nie powracają do pełnej sprawności ruchowej. Niekiedy do końca życia towarzyszy im ból fizyczny i emocjonalny. Powikłania po złamaniach zwiększają również ryzyko zgonu. Szczególnie niebezpieczne okazują się złamania w obrębie kości udowej.

Czy można zapobiec zachorowaniu? Profilaktyka 

Czy można zapobiec zachorowaniu? Profilaktyka

Ponieważ osteoporoza jest chorobą głównie osób starszych, a jej przyczynami w największym stopniu są naturalne, postępujące wraz z wiekiem zmiany, o profilaktyce powinien pamiętać każdy. Działania zachowawcze powinny jednak dotyczyć w szczególności osób, które znajdują się w grupach ryzyka.

Praktykując podstawowe zasady zdrowego stylu życia, można w dużej mierze (nawet o połowę) zmniejszyć ryzyko późniejszych złamań i powikłań. Przede wszystkim należy dbać o regularną aktywność fizyczną i właściwą dietę. Bardzo ważne jest również prawidłowe leczenie chorób współistniejących, które zwiększają ryzyko osteoporozy.

Na jakiej podstawie lekarz stawia rozpoznanie? Metody diagnostyczne

Na jakiej podstawie lekarz stawia rozpoznanie? Metody diagnostyczne

Początkowo zmniejszenie gęstości mineralnej kości zwykle nie daje żadnych objawów. Pacjenci zgłaszają się do lekarza dopiero po złamaniu kręgów lub innych kości. Trzeba jednak wiedzieć, że ryzyko złamań można ograniczyć dzięki wcześnie postawionej diagnozie i wprowadzeniu odpowiedniego leczenia. Badania warto traktować jako ważny element kontrolny. Wśród dostępnych metod diagnostycznych wymienia się takie jak m.in.:

• Densytometria (badanie gęstości kości) – pozwala na ocenę gęstości mineralnej, ale nie nie jest wystarczającą metodą diagnostyczną. Należy uzupełnić je o inne dostępne możliwości.
• Badania laboratoryjne – podstawą i pierwszym krokiem diagnostyki jest ocena stężenia kluczowych minerałów.
• Badanie ryzyka złamań (UK FRAX) – jest to rodzaj kalkulatora/tabeli, pozwala na szacunkową ocenę ryzyka złamań.
• Badanie radiologiczne – wykonanie badania RTG zaleca się głównie przy złamaniu, w celu oceny zakresu uszkodzenia.
• Inne badania obrazowe, np. tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny – przeprowadza się je głównie przed planowanymi zabiegami, których celem jest naprawa uszkodzeń powstałych w następstwie osteoporozy.

W jaki sposób można leczyć tę chorobę?

W jaki sposób można leczyć tę chorobę?

Zmian w przebiegu tej choroby nie można całkowicie cofnąć, dlatego leczenie osteoporozy polega przede wszystkim na spowolnieniu postępu zaburzeń w obrębie kości i zmniejszeniu ryzyka złamań. Celem leczenia osteoporozy jest też przyspieszenie powrotu do zdrowia w razie już powstałych uszkodzeń.

Zarówno w ramach profilaktyki, jak i w celu hamowania postępu osteoporozy zaleca się zwiększenie podaży wapnia i witaminy D. Poza zdrową dietą bogatą w te składniki wskazana bywa suplementacja uzupełniająca w postaci doustnie przyjmowanych preparatów, w dawkach zaleconych przez lekarza. Ponadto w części przypadków zaleca się przyjmowanie leków zmniejszających ryzyko złamań, m.in. bisfosfoniany, ranelinian strontu czy teryparatyd, a także bardziej nowoczesnych preparatów składających się z przeciwciał monokolnalnych tak jak denosumab. Jeśli natomiast przyczyną zaburzeń są inne choroby, ważne jest także odpowiednio dobrane leczenie pozwalające na ich opanowanie.

Rola rehabilitacji przy leczeniu osteoporozy 

Rola rehabilitacji przy leczeniu osteoporozy

Niedostateczna ilość aktywności fizycznej powoduje osłabienie układu ruchu, w tym kości. Natomiast stosunkowo wysoka aktywność pomaga w osiągnięciu szczytowej masy kostnej w młodości, a to zmniejsza ryzyko rozwoju choroby.

Osobom chorującym na osteoporozę, a także chcącym zapobiegać degradacji układu szkieletowego, zaleca się umiarkowaną, dostosowaną do własnych możliwości aktywność. Polecane są m.in. spacery i pływanie. Ruch powinien być regularny – trening trwający ok. 30 minut przynajmniej  3-4 razy w tygodniu. Ponadto, aby wzmocnić ciało, warto skorzystać z pomocy fizjoterapeuty. Specjalista może dobrać formę ćwiczeń odpowiednią do aktualnego stanu zdrowia pacjenta z osteoporozą.

W ramach rehabilitacji stosowanej w profilaktyce osteoporozy istotne znaczenie mają przede wszystkim ćwiczenia oporowe i z obciążeniem. Generują one ruch mięśni symulujący ten, który powstaje podczas wykonywania codziennych czynności, a to przeciwdziała ryzyku upadków. Cel taki osiąga się też poprzez samo wzmocnienie siły mięśniowej.

Rehabilitacja ma ogromne znaczenie także w leczeniu osób ze zdiagnozowaną osteoporozą oraz po przebytych złamaniach i operacjach. Ćwiczenia, terapia manualna czy zabiegi z zakresu fizykoterapii przyspieszają powrót do zdrowia, niwelują dolegliwości bólowe, zwiększają sprawność i samodzielność pacjentów, a także przeciwdziałają ponownym powikłaniom.

Jak powinna wyglądać dieta przy osteoporozie? 

Jak powinna wyglądać dieta przy osteoporozie?

W leczeniu i zapobieganiu osteoporozy najistotniejsze znaczenie ma wspomniana aktywność fizyczna, ale też dieta. Substancje potrzebne układowi kostnemu znajdziesz w produktach, takich jak np.:

• tłuste ryby morskie;
• owoce – świeże i suszone;
• warzywa, głównie liściaste;
• rośliny strączkowe;
• chude mięso (gotowane);
• jajka;
• ciemne pieczywo;
• oleje roślinne;
• nasiona, np. sezamu, słonecznika;
• orzechy.

Unikaj natomiast produktów tłustych i wysokoprzetworzonych. Niewskazany jest nadmiar roślin zawierających szczawiany, takich jak np. szczaw, botwina, rabarbar, szpinak. Zamiast kawy, napojów słodzonych i gazowanych, a także energetyzujących wybieraj zdrową wodę mineralną w dużych ilościach – przynajmniej 2-3 litry dziennie. Postaraj się też zrezygnować ze soli. Warto zastąpić ją przyprawami, np. kurkumą, curry oraz innymi ziołami.