Błędnik – co to jest, funkcje, najczęstsze zaburzenia

Człowiek słyszy dzięki integralności wielu elementów wchodzących w skład ucha zewnętrznego, środkowego i wewnętrznego. Jedną jego z części, skomplikowaną pod względem budowy i pełnionych funkcji, jest błędnik. Odpowiada on nie tylko za słuch, ale też pozwala zachować równowagę. Schorzenia błędnika mogą doprowadzić do poważnych objawów i komplikacji, z utratą słuchu włącznie. Dowiedz się więcej na temat tego narządu i najczęściej dotykających go chorób!

Czym jest i gdzie się znajduje błędnik? 

Czym jest i gdzie się znajduje błędnik?

Błędnik jest elementem ucha wewnętrznego, zlokalizowanym w części skalistej kości skroniowej. Jego zewnętrzną część stanowi błędnik kostny. W nim natomiast znajduje się błędnik błoniasty, tylko częściowo do niego przyrośnięty, połączony z nim głównie pasemkami łącznotkankowymi. Przestrzeń pomiędzy tymi strukturami wypełniona jest płynem o nazwie przychłonka (perylimfa). Ta część ucha odpowiada za odbieranie drgań akustycznych i przetwarzanie ich w impulsy elektryczne wysyłane do mózgu – dzięki temu możemy słyszeć. Jest to również element, który odpowiada za zmysł równowagi.

Budowa błędnika kostnego i błoniastego 

Budowa błędnika kostnego i błoniastego

W budowie błędnika wyróżnia się:

• Przewód słuchowy wewnętrzny – jest to kanał o długości ok. 1cm, znajdujący się w kości skroniowej. Przez przewód ten przechodzą nerw twarzowy i nerw przedsionkowo-ślimakowy.
• Przedsionek – jest to środkowa, kilkumilimetrowa część, zawierająca m.in. łagiewkę i woreczek – elementy błędnika błoniastego. Przez drobne otwory sitkowate przechodzą włókna nerwowe, które tworzą nerw przedsionkowo-ślimakowy. Elementami przedsionka są też: bańki błoniaste, okienko owalne, schody przedsionka, okienko okrągłe i schody bębenka.
• Kanały półkoliste – są to trzy kanały kostne, ułożone prostopadle względem siebie. Służą one do rejestrowania zmian położenia ciała.
• Ślimak – jest to spiralna część, kształtem przypominająca muszlę ślimaka. Znajdują się w nim trzy kanały błoniaste schodzące się przy wierzchołku ślimaka. W centralnie położonym przewodzie ślimakowym zlokalizowany jest narząd Cortiego, inaczej narząd spiralny – zbudowany z podporowych i cylindrycznych orzęsionych komórek słuchowych, będących właściwymi receptorami fal dźwiękowych.

Działanie błędnika jako elementu słuchu

Działanie błędnika jako elementu słuchu

Aby wyjaśnić funkcje błędnika, warto przybliżyć proces przewodzenia fal dźwiękowych. Otóż są one zbierane w formie drgań przez ucho zewnętrzne i kierowane przez małżowinę, kolejno przewód słuchowy zewnętrzny do ucha środkowego. Tam wprowadzają w ruch cienką i elastyczną membranę (błonę bębenkową) i kolejno trzy kosteczki słuchowe. W dalszym etapie drgania akustyczne przechodzą na przedsionek (błonę okienka owalnego).

Gdy element ten zostanie wprowadzony w ruch pod wpływem dźwięku, dochodzi do wytworzenia ciśnienia w przychłonce. Kolejno fala ciśnienia przebiega przez schody przedsionka i bębenka, uciska przewód ślimakowy i generuje ciśnienie w śródchłonce. W ten sposób drgania trafiają do rzęsek narządu Cortiego. Receptory te przetwarzają odebrany dźwięk w impulsy elektryczne, które są kolejno kierowane do kory mózgowej za pośrednictwem nerwu słuchowego.

Rola narządu w utrzymaniu równowagi 

Rola narządu w utrzymaniu równowagi

Błędnik jest też narządem równowagi. Otolity znajdujące się w woreczku i łagiewce poruszają się w czasie zmiany pozycji ciała. W ten sposób drażnią rzęski, co stanowi sygnał informujący o ułożeniu ciała względem siły ciężkości i przyspieszenia ziemskiego. Z kolei do pobudzenia rzęsek znajdujących się w bańkach dochodzi w wyniku ruchu śródchłonki znajdującej się w połączonych z nimi kanałach półkolistych. Dzięki temu dochodzi do rejestracji ruchów głową w trzech płaszczyznach. Impulsy powstające w wyniku drażnienia receptorów rzęskowych są przesyłane do ośrodkowego układu nerwowego. Opisane działanie pozwala na utrzymanie równowagi.

Kiedy podejrzewać zaburzenia? Pierwsze objawy chorób błędnika

Kiedy podejrzewać zaburzenia? Pierwsze objawy chorób błędnika

W wyniku patologii w obrębie błędnika może on odbierać niewłaściwe bodźce i interpretować je jako ruch. Tym samym do najbardziej charakterystycznych objawów zaburzeń błędnika zalicza się zawroty głowy. Mogą one pojawiać się w różnych sytuacjach, zarówno podczas zmiany pozycji, jak i w czasie pozostawania w bezruchu. Zwykle jednak nasilają się podczas nagłego ruchu, np. pochylania głowy, wstawania czy siadania. Zawroty głowy mogą pojawiać się zarówno przy otwartych, jak i zamkniętych oczach.

Zawrotom głowy zwykle towarzyszy również problem z utrzymaniem równowagi. Jedne z pierwszych objawów bywają opisywane przez osoby chore m.in. jako wirowanie świata dookoła, uczucie spadania czy kołysanie. Przy nasilonych zaburzeniach układu równowagi pacjenci mogą mieć problem z wykonaniem kroku, utrzymaniem pionu czy nawet siedzeniem.

Inne symptomy sugerujące nieprawidłową pracę błędnika

Inne symptomy sugerujące nieprawidłową pracę błędnika

Ponieważ błędnik odpowiada za utrzymanie równowagi, to właśnie częste zawroty głowy i w konsekwencji zaburzenia równowagi, zwykle nagłe i silne, są typowymi objawami. Z kolei wśród innych objawów sugerujących problem z błędnikiem wymienia się też niekontrolowany ruch gałek ocznych (oczopląs), światłowstręt i niekiedy szumy uszne. Do objawów schorzeń w obrębie błędnika należy zaliczyć również nudności i wymioty. Pojawiają się one jako reakcja obronna układu nerwowego. Zdarzają się też omdlenia.

Błędnik odpowiada za zmysł słuchu, dlatego patologie w jego obrębie mogą powodować zaburzenia słuchu. Warto też podkreślić, że w zależności od przyczyny uszkodzenia błędnika mogą również występować inne symptomy, charakterystyczne dla różnych schorzeń, takie jak np. ból ucha, uczucie rozpierania w uchu czy objawy ogólnoustrojowe.

Patologie w obrębie błędnika mogą wynikać ze schorzeń infekcyjnych, powikłań po przebytych chorobach, zmian o podłożu wrodzonym lub urazów mechanicznych. Poniżej wymieniamy najczęściej diagnozowane nieprawidłowości ucha wewnętrznego.

Czym jest i jak się rozwija zapalenie błędnika? 

Czym jest i jak się rozwija zapalenie błędnika?

Zapalenie błędnika, inaczej ostre zapalenie ucha wewnętrznego, spowodowane jest przez drobnoustroje bakteryjne lub wirusowe, rzadziej grzybicze i pierwotniakowe. Najczęściej choroba rozwija się w wyniku przewlekłego zapalenia ucha środkowego.

Przedostawanie się zarazków z ucha środkowego do wewnętrznego jest najczęstszą przyczyną infekcji błędnika. Inną, znacznie rzadziej spotykaną drogą zakażenia jest przenikanie patogenów z opon mózgowo-rdzeniowych. Do zapalenia w uchu wewnętrznym może dojść także po wnikaniu drobnoustrojów z krwioobiegu, np. w przypadku cytomegalii, świnki czy odry. W takich przypadkach poza typowymi objawami mogą pojawić się również symptomy ogólnego zakażenia, np. gorączka, ból, osłabienie.

Gdy z ucha środkowego do wewnętrznego dostaną się patogeny, zwykle infekcja jest jednostronna. Natomiast przy chorobie wynikającej z infekcji mózgowo-rdzeniowej objawy najczęściej dotyczą obu uszu.

Otoskleroza i choroba Meniere'a

Otoskleroza i choroba Meniere’a

Struktury znajdujące się w uchu wewnętrznym mogą ulegać nieprawidłowej przebudowie. Schorzeniem powodującym zmiany w błędniku i ograniczenie ruchomości strzemiączka jest otoskleroza. Przyczyny tej choroby nie są dokładnie poznane, ale mogą mieć podłoże zarówno genetyczne, jak i środowiskowe. Schorzenie to prowadzi do niedosłuchu. Objawia się też zawrotami głowy i szumami usznymi.

Kolejnym schorzeniem obejmującym błędnik jest choroba Meniere’a, inaczej wodniak błędnika lub endolimfatyczny. W przebiegu tego zaburzenia w błędniku błoniastym gromadzi się nadmiar płynu, co powoduje jego ścieńczenie i przerwanie, a w konsekwencji uszkodzenie nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Jest to zaburzenie o różnej, złożonej etiologii. Ma związek z predyspozycjami genetycznymi, przebytymi infekcjami ucha, urazami, chorobami ogólnoustrojowymi (zwłaszcza metabolicznymi), jak również o podłożu autoimmunologicznym.

Zaburzenia równowagi przy chorobie lokomocyjnej

Zaburzenia równowagi przy chorobie lokomocyjnej

Kinetoza, potocznie choroba lokomocyjna, to schorzenie błędnika, które daje objawy wyłącznie podczas poruszania się pojazdami. Jest to jedna z najczęściej diagnozowanych nieprawidłowości w obrębie tego narządu. U osób chorych w trakcie podróży dochodzi do przesyłania z gałek ocznych do mózgu informacji o zmianie pozycji. Ciało jednak nie zmienia ułożenia, dlatego błędnik nie interpretuje jazdy samochodem w ten sposób. Wówczas sprzeczne sygnały generują występowanie objawów, takich jak nudności, wymioty, ślinotok, uczucie suchości w ustach czy zawroty głowy.

Czym jest zapalenie nerwu przedsionkowo-ślimakowego? 

Czym jest zapalenie nerwu przedsionkowo-ślimakowego?

Możliwą przyczyną zaburzeń błędnika jest też zapalenie nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Przyczyny tego schorzenia nie są znane. Przypuszczalnie mają jednak podłoże wirusowe, naczyniowe lub autoimmunologiczne. W przebiegu choroby intensywne objawy rozwijają się stosunkowo szybko, w ciągu kilku godzin. Przez kolejne kilka dni występują nudności, wymioty, oczopląs i zaburzenia równowagi. Dalszy przebieg schorzenia zwykle jest łagodniejszy, z utrzymującymi się zawrotami głowy. Zwykle stan zapalny utrzymuje się 2-3 tygodnie, po czym może ustępować samoistnie.

Na czym polega diagnostyka chorób ucha wewnętrznego? 

Na czym polega diagnostyka chorób ucha wewnętrznego?

Jakiekolwiek niepokojące objawy wymagają konsultacji z lekarzem. Nieleczone schorzenia błędnika mogą prowadzić do częściowej lub całkowitej utraty słuchu. Niektóre schorzenia odpowiadające za osłabienie funkcjonowania błędnika mogą też stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. Nie należy podejmować leczenia domowymi sposobami, ponieważ w części przypadków za objawy odpowiadają także guzy, udary, zatrucia czy niskie ciśnienie.

Ze względu na głęboką lokalizację struktur ucha wewnętrznego w celach diagnostycznych zwykle nie wystarcza wziernikowanie ucha. Lekarz stawia rozpoznanie na podstawie badań, takich jak np. elektronystagmografia, videonystagmografia, audiometria czy próba kaloryczna. Są to metody bezbolesne i nieinwazyjne.

Możliwe sposoby leczenia zaburzeń błędnika

Możliwe sposoby leczenia zaburzeń błędnika

Sposób postępowania zależy od etiologii zaburzenia. Niekiedy do leczenia problemów z błędnikiem wystarcza stosowanie leków przeciwwymiotnych (choroba lokomocyjna). Innym razem zastosowanie znajduje leczenie objawowe lub przyczynowe – leczenie farmakologiczne. W uzasadnionych przypadkach konieczne bywają także zabiegi chirurgiczne.